De Swilcan Bridge in St. Andrews: een lieu de mémoire voor de golfwereld

938459

Zeven eeuwen geleden bouwden herders in het Schotse St. Andrews een stenen bruggetje over de kleine Swilcan Burn. Zo konden ze hun schapen van de ene graasgrond naar de andere laten lopen. De Swilcan Bridge staat er nog steeds en overbrugt nog altijd hetzelfde kleine beekje, maar schapen zijn er sinds de 19de eeuw niet meer. Nu zijn het enkel nog mensen die over het bruggetje lopen – zestigduizend per jaar. Ze komen van over de hele wereld en hebben een gezamenlijke passie: de golfsport. De Royal & Ancient St. Andrews Golf Club is voor hen “the home of golf”. En het kleine, oude Swilcanbruggetje is in de loop der vele jaren uitgegroeid tot hét symbool dat golfspelers over de hele wereld met elkaar verbindt.

De herinneringsgeschiedenis van de Swilcan Bridge is het onderwerp van dit artikel. De brug is namelijk een mooi voorbeeld van een lieu de mémoire. De Franse historicus Pierre Nora bedacht die naam voor de fysieke of symbolische plaatsen die zich in het collectief geheugen van een gemeenschap hebben verankerd en waardoor groepen mensen zich verbonden voelen. Aan een lieu de mėmoire zijn voor Nora per definitie steeds een materiëel, een functioneel en een symbolisch aspect verbonden. De Duitse herinnerings-experte Astrid Erll wees op de mogelijkheid die het concept “collectieve herinnering” biedt om sociale, culturele en psychologische verschijnselen gezamenlijk te bestuderen. En de Nederlandse historica Susan Hogervorst wijst er onder meer op dat collectief en individueel ervaren herinneringen door elkaar heen lopen en elkaar beïnvloeden en versterken.

De dynamiek van het herinneren

De Swilcan Bridge staat in een gewezen duingebied aan de Schotse oostkust. De gronden waren niet geschikt voor landbouw, maar schapen konden er goed grazen. “Links”, zo werden deze gronden genoemd – omdat ze een “link” waren tussen zee en vasteland. In St. Andrews werd in de 14de eeuw op een dergelijk terrein over de Swilcan Burn een schapenbruggetje gebouwd. Op dergelijke linksgronden is vanaf de 15de eeuw de golfsport ontstaan, als tijdverdrijf voor de herders. Al snel beoefenden ook hogergeplaatste heren en dames het golfspel.

st-andrews
The Old Course, circa 1740, olieverf op doek, British Golf Museum, St.Andrews, Schotland

Een schilderij uit de eerste helft van de achttiende eeuw toont een groep golfspelers in een landschap waarin we ook herders, schapen en helemaal aan de zijkant van het schilderij ook de Swilcan Bridge zien. Op de achtergrond zien we het stadje St. Andrews. Dit was dus nog de tijd toen op de “links” zowel herders met schapen als golfspelers te zien waren. De Swilcan Bridge is op dit schilderij afgebeeld als niet meer dan een klein onderdeel van het landschap. De brug had toen nog alleen maar een materiële functie, als overbrugging van een beekje – voor schapen, herders en nu ook voor golfspelers.

Tom Morris

Fast forward naar het jaar 1905. We zien op een foto een oude man die zich concentreert op de slag die hij wil gaan uitvoeren.

old tom morris
Old Tom Morris. Bron: University of St.Andrews Library Photographic Archive – ID: ms30354-3-3, 1905. Fotograaf: John Fairweather

Deze man is Tom Morris (1821-1908). Hij was sinds 1865 de terreinverantwoordelijke van St. Andrews en hij gaf aan de beroemde baan het huidige karakter: hij zette het parcours uit zoals het ook nu nog wordt gespeeld, legde greens en zandbunkers aan en liet op strategische plaatsen struiken wegnemen of toevoegen. Zijn baanontwerp zorgde ervoor dat de Swilcan Bridge pas tegen het einde van de urenlange golfwedstrijden moest overschreden worden. We zullen verder in deze tekst zien dat deze nieuwe locatie van de Swilcan Bridge in het parcours zoals de spelers het vanaf deze periode (en ook nu nog) moeten afleggen, veel zal bijdragen aan het mythische karakter van het bruggetje.

Morris gold decennialang ook als de beste golfspeler in Schotland. Tijdens zijn leven al was hij legendarisch. Hij is de centrale figuur op deze foto. Boven zijn rechterschouder zien we quasi toevallig een stukje van de Swilcan Bridge. Het brugje was voor de fotograaf niet een element dat prominent op de foto moest staan. Golfliefhebbers die de foto in die tijd zagen, zullen vooral meteen de beroemde Tom Morris hebben herkend. Maar dankzij het bruggetje achter zijn schouder zullen de meesten de foto wél in St. Andrews hebben kunnen situeren, omdat ze de brug er als onderdeel van het landschap zullen gekend hebben. Uiteraard zijn er uit deze periode (en uit de decennia daarvoor) ook foto’s bekend waarop het bruggetje duidelijker te zien is: het zorgde immers voor een pittoresk element op een foto. De functie van de brug echter was in deze jaren nog vooral materieel: een bruggetje over een beek.

Arthur James Balfour

Tom Morris was gedurende meer dan veertig jaar een werknemer van de Royal & Ancient St. Andrews Golf Club. Hij behoorde nooit tot het ledenbestand. Hij kwam – ondanks zijn legendarische reputatie – bijna nooit in het sjieke clubhuis. Dat was het voorrecht van gentlemen die wél lid waren van de club. Onder dezen bevond zich Arthur James Balfour, die van 1902 tot 1905 premier van Groot-Brittannië was. Balfour kwam uit het nabije Edinburgh.

Gws_balfour_02
Arthur J. Balfour

Balfour schreef in 1887 een boekje over zijn belevenissen op de golflinks van St. Andrews. De terreinverzorger én kampioen “Old” Tom Morris wordt er regelmatig en met veel respect in vermeld. De oude Swilcanbrug daarentegen verschijnt slechts één enkele keer in het boek:

“The ancient stone bridge over the burn […] which has been traversed homeward by many an anxious foot when the match was all even and one [hole] to play …”

Hier wordt de brug verbonden met gevoelens van sportieve spanning die spelers hadden bij het lopen over de Swilcan Bridge. Na een urenlange wedstrijd beseften ze bij het bereiken van het bruggetje dat de volgende paar golfslagen zouden bepalen wie uiteindelijk de winnaar en wie de verliezer ging worden. Balfour beschrijft hier een speciale functie die de brug voor clubleden vervulde: hen na een urenlange wedstrijd eraan herinneren dat een beetje extra concentratie wenselijk zou zijn als ze hun tegenstrever nog wilden verslaan. We zullen verder zien hoe het relaas – door latere kampioenen – van dit soort gevoelens mythische proporties zal gaan aannemen onder invloed van een wereldwijde media-aandacht.

Miss Hamilton

Naar schapen verwees de brug sinds het midden van de 19de eeuw niet meer. Het golfen had het nu definitief overgenomen van de herders en de schapen. Toch was de brug aan het begin van de 20ste eeuw – ondanks het gevoel van spanning dat Arthur Balfour beschreef – nog niet veel meer dan een herkenningspunt in dat golflandschap. Dat is anders bij een foto uit 1929 waarop een dame, Margaret Hamilton, trots met haar golftas poseert op de Swilcan Bridge.

Margaret Hamilton
Miss Margaret Hamilton poseert op de Swilcan Bridge (1929). (Foto: Getty Images. Inv.: TOP F 3701 – Photo Credit: Puttnam /Topical Press Agency/Getty)

Miss Hamilton kijkt recht de camera in, rookt uitdagend een sigaret en draagt sportieve kleding. De dame zélf is het hoofdonderwerp van de foto. Voor een Schotse golfliefhebber uit die tijd was het dankzij de brug op de foto evenwel meteen duidelijk dat Margaret Hamilton niet zomaar érgens aan het golfen is, maar wél in St. Andrews, the home of golf. En de golfclub van St. Andrews was eigenlijk een mannenbastion – het was zeldzaam dat dames hier golfden. Ze mochten niet in het clubhuis komen en konden niet lid worden van de club. De brug vervult op deze foto een andere functie dan de voornamelijk nog materiële functie die we voorheen zagen. De Swilcan Bridge staat hier voor golfspelen in St. Andrews – dus niet zomaar ergens op een willekeurige golfbaan – en ondersteunt de boodschap van moderniteit en zelfstandigheid die de foto wil uitstralen. De brug helpt de fotograaf om een beeld van Miss Hamilton te construeren als een vrouw van haar tijd: de roaring twenties. Een symbool voor vrouwenemancipatie zal de Swilcan Bridge evenwel nooit zijn: vrouwen worden pas sinds 2014 als lid aanvaard op de Royal and Ancient Golf Club of St. Andrews.

Jack Niklaus & Tom Watson

Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw nam de internationale golfsport een nieuwe wending. We beseffen dit in Nederland en België waarschijnlijk niet altijd, maar in veel landen waaronder de USA en Groot-Brittanië is golf een volkssport waar veel media-aandacht naar uitgaat. Er zijn wereldwijd zo’n 60 miljoen golfspelers. Commerciële belangen zijn enorm – een volledige golfuitrusting kost al snel duizend euro en groots opgezette reclamecampagnes over nieuwe technologische ontwikkelingen wat betreft het golfmateriaal moedigen golfamateurs steeds opnieuw aan om aankopen te doen.

TOPIX BRITISH OPEN GOLF
Golflegende Jack Niklaus neemt afscheid van zijn golfcarrière (AP Photo/Laurent Rebours)

Live tv-uitzendingen van kampioenschappen maken de beste golfspelers en golfbanen bekend bij een groot publiek. Het stenen brugje van St. Andrews werd voor miljoenen tv-kijkers een algemeen bekend beeld en kreeg mede daardoor de universele, symbolische betekenis die het nu nog altijd heeft en die staat voor de ganse golfgemeenschap. De grootste kampioenen, zoals de Amerikanen Jack Niklaus en Tom Watson, vertelden in tv-interviews en in krantenartikelen over de emoties die hen overrompelden wanneer ze bijvoorbeeld op de vierde en laatste dag van de competitie over de Swilcan Bridge liepen in het besef dat ze een kans hadden om het grootste golftornooi ter wereld te winnen. Dezelfde gevoelens eigenlijk als Arthur Balfour een eeuw eerder verwoordde. Maar nu, vanaf de jaren ’60 van de twintigste eeuw, was er een internationaal publiek van tv-kijkers dat meeleefde met deze emoties. Extra veel media-aandacht was er telkens voor kampioenen die aan het einde van hun vaak decennia-lange carrières voor een laatste keer in een competitieve wedstrijd over de Swilcan Bridge zouden gaan lopen. In een videofilmpje uit 2005 vertellen Niklaus en Watson over Niklaus’ afscheid – op de Swilcan Bridge aan de competitiesport die hij gedurende tientallen jaren gedomineerd had. Een emotionele Tom Watson heeft het in het filmpje ook over het moment waarop het zijn beurt zal zijn om op de brug afscheid te nemen, wat uiteindelijk zou gebeuren in 2010 én (na een merkwaardige heropflakkering van zijn carrière) nog eens in 2015, laat ’s avonds in het half duister maar live voor de BBC-camera’s.

Die media werkten dus op deze manier jarenlang – en nu nog steeds – mee aan de evolutie van het mythische en het symbolische karakter van de Swilcan Bridge als lieu de mémoire. Bovendien worden ze daarin aangemoedigd door de golfautoriteiten zelf. In het fraaie clubhuis van de Royal & Ancient St. Andrews Golf Club zetelt immers sinds 1894 de instantie die wereldwijd de golfregels beheert. Golf is een sport zonder scheidsrechters: spelers zijn zelf verantwoordelijk voor de score die ze op het einde van een wedstrijd inleveren. Van golfspelers wordt verwacht dat ze de ingewikkelde en uitgebreide golfregels strikt op zichzelf toepassen en ook dat ze zich houden aan de regels van golf-etiquette. Dat lukt alleen als alle golfspelers – ook degenen die pas met de sport begonnen zijn – voelen dat ze deel uitmaken van een collectieve gemeenschap met een eigen identiteit. Legendevorming over de geschiedenis van de Swilcan Bridge is een belangrijk hulpmiddel om deze collectieve identiteit te benadrukken.

Collectieve beleving én individuele beleving

Door de verslaggeving via de media, door de mythische verhalen en door de persoonlijke, emotionele getuigenissen van de grote kampioenen is de Swilcan Bridge voor de hele, internationale golfgemeenschap een lieu de mémoire geworden, een bindende factor voor de collectieve identiteit van deze gemeenschap. Een foto maakt dit duidelijk: een groep deelnemers aan een internationaal jeugdkamp poseert op de Swilcan Bridge, de meest vanzelfsprekende plaats om hun collectieve identiteit weer te geven.

All_Participants_Swilcan_Bridge
Internationale deelnemers aan een jeugdkamp (Foto: Allianz SE Munich, Aug 25, 2015)

Met hun verschillende nationale vlaggen leggen de deelnemers de nadruk op het internationale aspect van hun gezelschap. En door te poseren op de Swilcan Bridge benadrukken ze dan weer hoe ze tevens allen deel uitmaken van een collectieve identiteitsgroep, de wereldwijde gemeenschap van golfspelers. De Swilcan Bridge is voor hen de plaats die bij uitstek die deze golfgemeenschap symboliseert.

Tenslotte toont een intiem filmpje hoe een lieu de mémoire uit collectieve herinneringen weer nieuwe en individuele belevenissen losmaakt. We zien een vrouw, Rae Poole, naar de brug toestappen. Het is nog heel vroeg in de ochtend, samen met twee vrienden is ze alléén op de baan. Ze verzekert er zich van dat haar vriendin voor de opname op het juiste knopje van de camera heeft geduwd en ze knielt naast de Swilcan Bridge bij de beek. Ze strooit de inhoud van een plastic tasje uit in de beek. De as van haar man. Het was zijn laatste wens. “The home of Golf”, zeggen de vriendinnen glimlachend tegen mekaar. Rae lijkt gelukkig. Ze gaat nog even op het bruggetje staan. Haar vriendin denkt eraan een foto te nemen.

Door haar intieme actie verschuift Rae de Swilcan Bridge als lieu de mémoire van een collectief ervaren beleving naar een individuele beleving. De Swilcan Bridge zal voor haar vanaf nu niet alleen meer naar de golfsport zelf refereren, maar vooral naar haar man. Of ze met haar individuele initiatief een nieuwe wending heeft gegeven aan de collectieve beleving van de Swilcan Bridge, zal de toekomst uitwijzen. Immers, als lieu de mémoire kan het met de symboliek van de Swilcan Bridge en met de groepen die zich ook daar weer mee zullen identificeren allerlei onverwachte en onvoorspelbare richtingen uitgaan.

Geschreven door: Jean-Pierre Van der Planken


Bibliografie

  • Balfour, Arthur, Reminiscences of Golf on St. Andrews Links (Edinburgh 1887).
  • Erll, Astrid, ‘Memory in culture’, in: S.M. Hogervorst ed., Reader: Lieux de mémoire (Heerlen 2011) 81-117.
  • Hogervorst, Susan, ‘Onwrikbare herinnering’, in: idem ed., Reader: Lieux de mémoire (Heerlen 2010) 119-136.
  • Jarrett, Tom, St Andrews Golf Links. The first 600 years (Edinburgh 2002).
  • Nora, Pierre, Les Lieux de mémoire (Parijs 1984-1992).

Url’s van de opgenomen filmpjes:


Hieronder kan u reageren in verband met deze tekst: